RẠNG DANH "TRẠNG CẬU, TRẠNG CHÁU". Ngày Giỗ Tổ họ Nguyễn Đức ở Canh Hoạch – Nét đẹp văn hóa đất học Dân Hoà

 Năm nay, ngày 15 tháng 2 năm Bính Ngọ (tức ngày 02 tháng 4 năm 2026), con cháu trong dòng họ dù sinh sống ở quê nhà hay muôn nơi xa cách vẫn hướng về cội nguồn, chung tay chuẩn bị lễ vật, dâng nén tâm hương tri ân tổ tiên. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ bậc tiền nhân mà còn là lúc cả dòng họ cùng nhau ôn lại truyền thống hiếu học, một thời "biên đá, bảng vàng" chói lọi, tự hào với câu chuyện về hai vị Trạng nguyên có một không hai: Trạng cậu – Trạng cháu.

Tham dự buổi lễ có các đồng chí lãnh đạo xã: đồng chí Mai Xuân Trường – Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã; đồng chí Hoàng Quốc Đạt – Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã; đồng chí Đinh Hữu Bình – Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã; cùng các đồng chí trong Ban Thường vụ Đảng ủy, Thường trực Hội đồng nhân dân, lãnh đạo Ủy ban nhân dân, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, trưởng, phó các ban, ngành, đoàn thể. Đặc biệt, buổi lễ còn có sự hiện diện của đông đảo các dòng tộc họ Nguyễn Đức cùng con cháu gần xa, thể hiện sự gắn kết, tri ân đối với bậc tiền nhân.

Phát biểu tại buổi lễ, đồng chí Hoàng Quốc Đạt – Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã đã ghi nhận và biểu dương những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp mà dòng họ Nguyễn Đức đã gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đồng chí nhấn mạnh: Việc duy trì tổ chức giỗ Tổ hàng năm không chỉ thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên mà còn là dịp để con cháu trong dòng họ sum họp, gắn bó, giáo dục thế hệ trẻ về đạo lý “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Đồng thời, đây cũng là nét đẹp trong đời sống văn hóa tinh thần của xã nhà, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy truyền thống hiếu học và tinh thần tương thân tương ái.

Theo gia phả và các nguồn sử sách, dòng họ Nguyễn ở Canh Hoạch đã ghi danh với ba đời đỗ Đại khoa, một trường hợp hiếm có trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Ông Nguyễn Văn Thắng, Trưởng họ Nguyễn Đức, người trông coi nhà thờ Trạng nguyên, cho biết: "Vị thủy tổ của họ là cụ Nguyễn Bá Ký, đỗ Tiến sĩ năm 1463 dưới triều vua Lê Thánh Tông. Con trai cụ là Nguyễn Đức Lượng sau đó đỗ Trạng nguyên năm 1514, làm quan đến chức Thượng thư. Đặc biệt, người cháu ruột (con của chị gái) là Nguyễn Thiến cũng đỗ Trạng nguyên năm 1532. Đó chính là sự tích 'Trạng cậu, Trạng cháu' nổi tiếng mà người dân làng Canh Hoạch vẫn luôn tự hào lưu truyền."

Vang mãi sự tích "Trạng cậu, Trạng cháu"

Lật giở những trang gia phả, đối chiếu với sách "Các nhà khoa bảng Việt Nam", có thể thấy rõ tài năng và công trạng của các bậc tiền bối. Không chỉ đỗ đạt cao, các vị đại khoa họ Nguyễn còn được triều đình trọng dụng, nhiều người được cử đi sứ sang phương Bắc, chứng tỏ dòng họ có truyền thống ngoại giao và đức độ.

Câu chuyện về hai vị Trạng nguyên có quan hệ ruột thịt được dân gian kể lại với nhiều chi tiết ly kỳ: Ông Nguyễn Đức Lượng có người em gái xinh xắn, hiền thục là Nguyễn Thị Hiền. Bà gả cho Thám hoa Nguyễn Doãn Toại, sinh hạ được người con trai thông minh khác thường tên là Nguyễn Thiến (hiệu Cảo Xuyên). Lên sáu tuổi, cậu bé Thiến đã được mẹ gửi lên theo học ông cậu là Trạng nguyên Nguyễn Đức Lượng. Sau này, tiếp nối truyền thống gia đình, Nguyễn Thiến đèn sách miệt mài và đến khoa thi năm 1532, ông vinh quy bái tổ, đỗ Trạng nguyên, tạo nên sự tích hiếm có trong lịch sử khoa cử.

Sự tích ấy không chỉ là niềm tự hào của riêng dòng họ Nguyễn Đức mà còn là "thương hiệu" văn hóa của cả làng Canh Hoạch, một vùng đất nổi tiếng hiếu học. Tấm lòng ngưỡng mộ của nhân dân dành cho hai vị Trạng nguyên đã được khắc họa rõ nét qua đôi câu đối được lưu giữ cẩn thận trong nhà thờ:

"Cựu trạng nguyên, sanh trạng nguyên nhất giáp khoa danh quang sử bút

Phụ tiến sĩ, tử tiến sĩ bát truyền chung đỉnh dụ Gia khương."

Tạm dịch:

"Cậu Trạng nguyên, cháu Trạng nguyên, khoa danh đỗ đạt sáng danh sử sách

Cha Tiến sĩ, con Tiến sĩ, tám đời quyền quý phúc đầy nhà."

Ngày giỗ Tổ – Dấu ấn thiêng liêng của sự tri ân và đoàn kết

Chiều ngày 14 tháng 2 âm lịch, con cháu trong họ lại trang nghiêm tổ chức nghi thức rước lễ ra lăng mộ Thủy Tổ và lăng Trạng nguyên để dâng hương, tưởng nhớ công đức sinh thành. Không gian làng Canh Hoạch những ngày này trở nên ấm cúng hơn bao giờ hết. Dù là những người con đã thành đạt ở phương xa hay những bậc cao niên trông nom việc họ, tất cả đều hội tụ với tấm lòng thành kính, chắp tay trước án thờ.

Ngày Giỗ Tổ (15 tháng 2) thực sự là sợi dây vô hình nhưng vô cùng bền chặt, kéo những người mang dòng máu Nguyễn Đức xích lại gần nhau. Trong không khí trang nghiêm của lễ hội, hòa cùng khói hương trầm mặc, mỗi người con của dòng họ đều cảm thấy mình như được "về với cội nguồn". Đó không chỉ là nghi lễ thờ cúng đơn thuần, mà còn là dịp để ôn lại những lời dạy của tổ tiên, khắc ghi truyền thống "tôn sư trọng đạo", hiếu học và lòng tự hào dân tộc.

Những câu chuyện lịch sử hào hùng về các bậc tiền nhân được các bậc cao niên kể lại cho thế hệ trẻ nghe, như tiếp thêm ngọn lửa về ý chí, nghị lực vươn lên. Đối với con cháu họ Nguyễn Đức, ngày 15 tháng 2 không chỉ là một ngày lễ, mà còn là một dấu ấn đặc biệt, một ngày để mỗi người dù đi đâu, làm gì cũng luôn nhớ rằng mình sinh ra từ một mảnh đất địa linh nhân kiệt, nơi có những bậc tiền nhân đã làm rạng danh non sông.

Trong dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, việc duy trì nếp sinh hoạt văn hóa truyền thống của dòng họ Nguyễn Đức tại làng Canh Hoạch chính là bảo tồn một phần hồn cốt của quê hương. Đây là biểu hiện sinh động của đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", là nền tảng vững chắc để xây dựng quê hương Dân Hòa ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Ngày Giỗ Tổ họ Nguyễn Đức mang dư âm về một vùng đất hiếu học, về những bậc "Trạng cậu, Trạng cháu" và tình cảm gắn bó của con cháu dòng họ vẫn còn vọng mãi. Đó là hành trang quý giá để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp nối truyền thống, viết tiếp những trang sử vẻ vang cho quê hương Canh Hoạch – mảnh đất địa linh nhân kiệt