Có những miền quê được nhắc đến bởi một sản vật. Có những miền quê neo mình trong ký ức bằng một phong tục riêng. Ước Lễ thì lặng lẽ giữ trọn cả hai điều ấy suốt bao đời – một làng nghề giò chả đã đi qua gần nửa thiên niên kỷ và một cái "Tết lại" trở thành nếp sinh hoạt không thể thiếu. Bởi thế mà người xa quê vẫn hay bảo nhau rằng: xuân ở nơi khác có thể ngắn ngủi, nhưng ở Ước Lễ, mùa sum họp dường như đến muộn hơn và cũng bền lâu hơn.
Buổi sớm trong làng không ồn ào. Làn sương mỏng còn vương trên mái ngói thẫm màu thời gian, trên những bức tường rêu phong trầm mặc. Lối gạch dẫn vào làng gợi cảm giác như đang bước chậm lại giữa nhịp sống gấp gáp bên ngoài. Và rồi, giữa khoảng tĩnh lặng ấy, vang lên âm thanh quen thuộc – tiếng chày giã giò. Nhịp chày tròn và nặng, đều đặn, như một thói quen đã ăn sâu vào đất. Không cần phải nhìn thấy căn bếp đỏ lửa, chỉ cần nghe âm thanh ấy thôi cũng đủ biết rằng mạch nghề vẫn đang chảy. Làng không phô bày mình bằng sự náo nhiệt, mà giữ sự hiện diện bằng nhịp lao động bền bỉ – âm thầm nhưng vững chắc, như chính cốt cách của người Ước Lễ.
Theo lời các bậc cao niên, nghề giò chả ở Ước Lễ có từ thời nhà Mạc. Tương truyền, một người phụ nữ trong làng được tuyển vào cung, sau khi hồi hương đã truyền lại bí quyết làm giò và cho xây cổng làng. Từ món ăn chốn cung đình, giò chả trở thành kế sinh nhai, rồi thành biểu tượng. Trải qua bao thế kỷ, từ bàn tay cha truyền sang tay con, nghề được giữ bằng sự kiên trì lặng lẽ. Năm 2023, "Giò chả Ước Lễ" được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu tập thể – một sự ghi nhận không chỉ về pháp lý mà còn là niềm tự hào tinh thần của cả cộng đồng.
Nhưng nếu chỉ có nghề, có lẽ Ước Lễ đã giống nhiều làng nghề khác. Điều khiến nơi đây trở nên đặc biệt chính là "Tết lại".
Người Ước Lễ đi làm ăn xa rất nhiều. Từ Hà Nội, TP Hồ Chí Minh đến các tỉnh phía Nam, đâu đâu cũng có cửa hàng mang tên Ước Lễ. Tết Nguyên đán – thời điểm bận rộn nhất của nghề – lại là lúc họ tất bật nhất. Có người đến chiều 30 mới kịp khép cửa hàng. Có người vì đường xa không thể về đúng đêm giao thừa. Thế nên làng có một lệ không thành văn: "ăn Tết lại" vào ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch.
Tết lại, nói giản dị, là một cái Tết thứ hai. Nhưng sâu xa hơn, đó là một sự bao dung của cộng đồng đối với những người mưu sinh xa xứ. Khi cuộc sống hiện đại buộc con người phải lựa chọn giữa công việc và đoàn tụ, thì làng tự tạo ra một khoảng thời gian khác – để không ai bị lỡ nhịp sum vầy.
Vào sáng 15 tháng Giêng, những con đường nhỏ dẫn về làng đông vui khác lạ. Tiếng chào hỏi rộn ràng. Những cái bắt tay siết chặt. Có những giọt nước mắt rơi vì lâu ngày mới gặp. Trong mỗi gia đình, mâm cỗ được chuẩn bị chu đáo. Giò lụa luôn đặt ở vị trí trang trọng nhất – như một cách tri ân nghề tổ, tri ân cha ông.
Có người bảo: Tết chính là Tết của phong tục. Còn Tết lại là Tết của tình cảm.
Năm nay, không gian Tết lại càng thêm phần sống động khi làng tái hiện phiên chợ cổ – một hình ảnh từng gắn bó với ký ức bao thế hệ. Dưới mái lều tre, bên những chiếc mẹt đan, mâm gỗ cũ, những gian hàng được sắp đặt theo đúng tinh thần chợ quê xưa. Giò lụa, chả quế, giò bò đặt cạnh bánh chưng, bánh tẻ, chè lam, kẹo lạc… Mỗi gian hàng như một mảnh ghép của ký ức.
Những đứa trẻ sinh ra ở phố thị lần đầu được cầm chiếc chày gỗ, được nghe kể về cách chọn thịt, cách giã giò sao cho dẻo mịn. Với người già, đó là hoài niệm. Với lớp trẻ, đó là bài học đầu tiên về cội nguồn. Việc tái hiện chợ cổ vì thế không chỉ để thu hút du khách, mà là một cách trao truyền – trao truyền nghề, trao truyền ký ức, trao truyền cả niềm tự hào.
Chương trình "Tết lại Ước Lễ" năm nay, do Ủy ban nhân dân xã Dân Hòa tổ chức, không đơn thuần là một hoạt động văn hóa. Đó là sự chung tay của chính quyền và người dân trong việc giữ gìn một phong tục đẹp. Giữa nhịp sống đô thị hóa ngày càng gấp gáp, việc một cộng đồng vẫn kiên trì giữ lấy ngày Tết thứ hai cho riêng mình là điều không dễ.
Tản mạn mà nghĩ, "Tết lại" không chỉ là câu chuyện của Ước Lễ. Nó là một lời nhắc nhẹ: đừng để những giá trị tinh thần bị cuốn đi quá nhanh. Trong một thế giới mà mọi thứ có thể thay đổi chỉ sau vài cú chạm màn hình, thì việc giữ được một phong tục suốt nhiều thế kỷ đã là điều đáng trân trọng.
Ở Ước Lễ, Tết lại không phải là sự lặp lại của một mùa xuân đã qua. Nó là sự tiếp nối của những điều chưa kịp trọn vẹn. Là khi những người con đi xa biết rằng, dù họ có về muộn, vẫn có một ngày đang chờ. Là khi tiếng chày giã giò vang lên giữa buổi sớm, nhắc rằng nghề còn đó, làng còn đó.
Và có lẽ vì thế, mùa xuân ở đây ở lại lâu hơn một chút. Ở lại trong hương giò mới giã. Ở lại trong những phiên chợ cổ được dựng lại giữa sân đình. Ở lại trong ánh mắt rưng rưng của người mẹ khi thấy con về sau bao ngày xa cách.
Ngày 2 và 3 tháng 3, ( tức ngày 14,15 tháng giêng âm lịch) , khi chương trình được tổ chức, người ta lại có thêm một lý do để tin rằng: những giá trị xưa cũ không hề lỗi thời. Chỉ cần có người gìn giữ, chúng sẽ tiếp tục sống – trong hiện tại và cả mai sau.
Với người Ước Lễ, "Tết lại" không chỉ là một phong tục. Đó là sợi dây nối giữa quá khứ và hôm nay. Là cách giữ nghề để giữ danh, giữ Tết để giữ tình. Và dù đi xa đến đâu, mỗi người con của làng đều biết rằng, vẫn có một mùa xuân đang chờ họ trở về.